ताजा सामाग्री

नवजात शिशुको नाम

No Comments , बुधबार, माघ ३, २०७४ , by Krishna Pd. Koirala

सनातन वैदिक परम्परामा नामकरण संस्कारको ठूलो महत्त्व छ । नामकरण शब्दको संरचनामा दुईवटा शब्दको प्रयोग भएको पाइन्छ — नाम र करण । नाम भनेको परिचय गराउने माध्यम हो भने करणको अर्थ हुन्छ, बनाउनु वा निर्माण रचना गर्नु । नामकरण संस्कारमा नवजात शिशुको नाम निर्धारण गर्ने प्रक्रिया सम्पादन गरिन्छ । यसलाई आफ्नो कुलधर्मबमोजिम विधिविधानका साथमा सम्पन्न गर्ने चलन छ । सामान्यतया यस अवसरमा परिवार र नातागोताका मुख्य व्यक्तिहरु जम्मा हुने गर्दछन् । नेपाली परम्परामा सामान्यतया बच्चा जन्मिएको ११ दिनका दिन नामकरण संस्कार सम्पादन गरिन्छ । यस अवसरमा गुरुपुरोहितले ज्योतिषीय गणना गरी जन्मदिनको नक्षत्रका आधारमा पहिलो अक्षर तय गरी नाम राखिदिनु हुन्छ । यो संस्कार शुभ मुहूर्त तय गरी घर लिपपोत वा सरसफाइ गरी, शिशुलाई नुहाइदिएर मातापिता र परिवारका अन्य सदस्यले समेत स्नानादि गरी चोखो भई सम्पादन गर्ने गरिन्छ ।  यस पृष्ठमा बितेको एक हप्ता यता जन्मिएका शिशुहरुको पूर्वीय ज्योतिषशास्त्रका आधारमा के अक्षरबाट नाम राख्दा हुन्छ भन्ने खुल्दुली मेट्ने प्रयास गरिएको छ । यहाँ ज्योतिषशास्त्रमा चन्द्रमा विचरण गर्ने नक्षत्रको गणनाका आधारमा दिनैपिच्छेको नामको अक्षर प्रस्तुत गरिएको छ । दिइएको अक्षरका आधारमा केटा जातकको जोडी अक्षरमा र केटी जातकको बिजोडी अक्षरमा नाम राख्न सकिन्छ । यसैलाई नेपाली संस्कारमा न्वारानको नाम वा राशिको नाम भन्ने चलन छ । कुनैकुनै अक्षरबाट नाम निकाल्न सकिंदैन । जस्तै ङ, ञ, ण । यी अक्षरको हकमा ङ आएमा ग, ञ आएमा ज र ण आएमा दबाट नामकरण गर्नुपर्छ । यसरी नामकरण गर्दा विकल्पमा आएको अक्षरबाट राशिनिर्धारण हुँदैन । जुन अक्षर जातकले जन्मकालमा प्राप्त गरेको छ, त्यसै अक्षरको राशि उसको जीवनभरिको राशि हुन्छ ।

माथि राशि र त्यसबाट आउने नामको बारेमा चर्चा गरियो । राशिबाट प्राप्त हुने नामलाई गोप्य राख्नुपर्छ । त्यसैले नामकरण संस्कारसँगै वा अनुकूल समयमा बोलाउने नाम पनि राख्ने चलन छ । बोलाउने नामलाई नै उसको प्रमाणपत्र वा कागजातको कामकाजी नाम बनाउनु राम्रो मानिन्छ । यसरी कामकाजी नाम निर्धारण गर्न पूर्वीय ज्योतिषशास्त्रले यस्तो सुझाव दिएको छ :—

१) ज्येष्ठ सन्तति जन्मिएको छ भने त्यस नवजात बच्चाको नाम घरका हजुरबुवाले राख्नुपर्छ । ज्येष्ठ नवजात शिशुले पितृकुलको प्रतिनिधित्व गर्ने भएकाले आफ्नो कुलको प्रतिनिधित्व बुझाउने शब्दको चयन गरी नाम राख्नु उपयुक्त हुन्छ । घरमा हजुरबुवा हुनुहुन्न भने वा शिशुको हजुरबुवासित आज्ञा लिएर शिशुको पिताले पनि नामकरण गर्न सक्दछन् ।

२) द्वितीय सन्तति जन्मिएको छ भने त्यस नवजात बच्चाको नाम मावली पक्षका हजुरबुवाले राख्नुपर्छ । द्वितीय नवजात शिशुले मातृकुलको प्रतिनिधित्व गर्ने भएकाले मावली पक्षका कुलको प्रतिनिधित्व बुझाउने शब्दको चयन गरी नाम राख्नु उपयुक्त हुन्छ । मावलीपक्षका हजुरबुवा हुनुहुन्न भने वा शिशुको मावली हजुरबुवासित आज्ञा लिएर  शिशुकी माताले पनि नामकरण गर्न सक्छिन् ।

३) बालक वा बालिका जुन महिनामा जन्मिएको हो, त्यसै महिनाका आधारमा भगवान् विष्णुको नाम वा माता लक्ष्मीको नाम राख्ने चलन पनि छ । जस्तै :— वैशाखमा मधुसूदन/मोहिनी, ज्येष्ठमा  त्रिविक्रम/पद्माक्षी, आषाढमा वामन/कमला, श्रावणमा श्रीधर/कान्तिमती, भाद्रमा हृषिकेश/अपराजिता, आश्विनमा पद्मनाभ/पद्मावती, कार्तिकमा दामोदर/राधा, मंसिरमा केशव/विशालाक्षी, पौषमा नारायण/लक्ष्मी, माघमा माधव/रुकमिणी, फाल्गुनमा गोविन्द/धात्री र चैत्रमा विष्णु/रमा ।

४) नाम राख्दा बोलाउन सरल हुने गरी राख्नुपर्छ ।

५) नाम राख्दा अर्थपूर्ण हुनु आवश्यक छ, त्यसैले नामका लागि छनौट गरेको शब्दको के अर्थ हुन्छ, शब्दकोशमा हेर्नुपर्छ वा जानकारसँग सल्लाह लिनुपर्दछ ।

६) सम्भव भएसम्म आफ्नो टोलछिमेकमा प्रयोगमा नआएको फरक किसिमको नाम राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।

७) कुनै प्रसिद्धि प्राप्त गरेका महान् व्यक्तित्वको नामलाई नै आफ्नो नवजात शिशुको नामकरण प्रयोग गर्ने चलन पनि छ, यसो गरेमा पनि राम्रै हुन्छ ।

८) नाम राख्दा के कुरामा विचार पुर्याउनु पर्छ भने नाम फेरिरहने वस्तु होइन, त्यसैले यथाशक्य यस्तो नाम बोलाउने नाम राख्नुपर्छ, जुन नवजात शिशु ठूलो हुन्जेलसम्म परिवर्तन गर्नु नपरोस् । नाम बदलिरहने व्यक्तिले व्यक्तित्व विकासमा बाधा प्राप्त गर्नुपर्छ ।

नक्षत्रअनुसार जुर्ने नामको विवरण

विगत केही दिनभित्र जन्मिएका बालबालिकाको मिति र समयका आधारमा प्राप्त हुनआउने नामको सुरुको अक्षर र राशि यस प्रकार छ :–

 

 

वि.सं. २०७४ पौष २३ गते आइतबारदेखि वि.सं. २०७४ माघ ०३ गते बुधबारसम्म

वि.सं. २०७४ पौष २२ गते शनिबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी ०६

नामको सुरुको अक्षर ‘मो’ (सिंह राशि) : — दिउँसो ०१:३५ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘टा’ (सिंह राशि) : — बेलुका ०७:२५ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २३ गते आइतबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी ०७

नामको सुरुको अक्षर ‘टि’ (सिंह राशि) : — सूर्योदयअघि ०१:१४ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘टु ’ (सिंह राशि) : — बिहान ०७:०३ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘टे’ (सिंह राशि) : — दिउँसो १२:५८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘टो’ (कन्या राशि) : — बेलुका ०६:५३ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २४ गते सोमबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी ०८

नामको सुरुको अक्षर ‘प’ (कन्या राशि) : — सूर्योदयअघि ००:४७ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘पी’ (कन्या राशि) : — बिहान ०६:४० बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘पु’ (कन्या राशि) : — दिउँसो १२:४४ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ष’ (कन्या राशि) : — बेलुका ०६:४७ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २५ गते मङ्गलबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी ०९

नामको सुरुको अक्षर ‘ण’ (कन्या राशि) : — सूर्योदयअघि ००:४९ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ठ’ (कन्या राशि) : — बिहान ०६:५१ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘पे ’ (कन्या राशि) : — दिउँसो ०१:०१ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘पो’ (कन्या राशि) : — बेलुका ०७:१० बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २६ गते बुधबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १०

नामको सुरुको अक्षर ‘र’ (तुला राशि) : — सूर्योदयअघि ०१:१८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘रि’ (तुला राशि) : — बिहान ०७:२५ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘रु’ (तुला राशि) : — दिउँसो ०१:४३ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘रे’ (तुला राशि) : — राती ०८:०१ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २७ गते बिहीबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी ११

नामको सुरुको अक्षर ‘रो’ (तुला राशि) : — सूर्योदयअघि ०२:१८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ता’ (तुला राशि) : — बिहान ०८:३४ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ति’ (तुला राशि) : — दिउँसो ०२:५८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘तु’ (तुला राशि) : — राती ०९:२२ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २८ गते शुक्रबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १२

नामको सुरुको अक्षर ‘ते’ (तुला राशि) : — सूर्योदयअघि ०३:४५ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘तो’ (बृश्चिक राशि) : — बिहान १०:०७ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ना’ (बृश्चिक राशि) : — बेलुका ०४:३८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘नि’ (बृश्चिक राशि) : — राती ११:०८ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष २९ गते शनिबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १३

नामको सुरुको अक्षर ‘नु’ (बृश्चिक राशि) : — बिहान ०५:३४ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ने’ (बृश्चिक राशि) : — दिउँसो १२:०९ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘नो’ (बृश्चिक राशि) : — बेलुका ०६:४४ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ पौष ३० गते आइतबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १४

नामको सुरुको अक्षर ‘य’ (बृश्चिक राशि) : — सूर्योदयअघि ०१:१८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘यि’ (बृश्चिक राशि) : — बिहान ०७:५१ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘यु’ (बृश्चिक राशि) : — दिउँसो ०२:२९ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ये’ (धनु राशि) : — राती ०९:०७ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ माघ ०१ गते सोमबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १५

नामको सुरुको अक्षर ‘यो’ (धनु राशि) : — सूर्योदयअघि ०३:४५ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘भ’ (धनु राशि) : — बिहान १०:२२ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘भी’ (धनु राशि) : — बेलुका ०५:०२ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘भू’ (धनु राशि) : — राती ११:४१ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ माघ ०२ गते मङ्गलबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १६

नामको सुरुको अक्षर ‘ध’ (धनु राशि) : — बिहान ०६:१९ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘फ’ (धनु राशि) : — दिउँसो १२:५८ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ढ’ (धनु राशि) : — बेलुका ०७:३८ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ माघ ०३ गते बुधबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १७

नामको सुरुको अक्षर ‘भे’ (धनु राशि) : — सूर्योदयअघि ०२:१७ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘भो’ (मकर राशि) : — बिहान ०८:५४ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘ज’ (मकर राशि) : — दिउँसो ०३:३१ बजेसम्म ।

नामको सुरुको अक्षर ‘जि’ (मकर राशि) : — राती १०:०८ बजेसम्म ।

वि.सं. २०७४ माघ ०४ गते बिहीबार तदनुसार ई. सं. २०१८ जनवरी १८

नामको सुरुको अक्षर ‘खि’ (मकर राशि) : — बिहान ०४:४३ बजेसम्म ।

द्रष्टव्य : यसमा प्रयोग भएको समय नेपालको राष्ट्रिय समय हो ।